De teloorgang van het wonder op wielen

het portier achter ze dichtvalt. Die zingend achter het stuur zitten terwijl een door groene heuvels slingerende weg zich voor hen uitstrekt.  Toen autorijden nog pionieren was, droegen ze leren helmen, die mannen, vrijwel altijd waren het mannen, met puntsnorren, stofbrillen en handschoenen met minuscule gaatjes. Als de motor knalde en de uitlaat grote wolken vrijgaf, tikten ze zachtjes op het dashboard en verdwenen hortend en stotend uit het zicht.   Die romantiek van de auto ligt een tijdje achter ons, net als het in commercials nog steeds beleden gevoel van vrijheid. Het is inderdaad niet meer dan een gevoel. Hoe vrij ben je als je je op een wegennet begeeft met bermen vol ge- en verboden. Hoe vrij ben je als je weet dat je afhankelijk bent van tankstation of laadpaal. Hoe vrij ben je als het ding onverhoopt dienst weigert door een mysterieus mankement van mechanische of elektronische aard?  Het is de zelfrijdende auto die de laatsten der romantici definitief uit hun droom zal laten ontwaken. De stinkende verbrandingsmotor reïncarneert als een door elektriciteit of waterstof gevoede, zich fluisterend voortbewegende robot, een scenario waarin de stoere automobilist van weleer zichzelf terugvindt als een achter zijn mobieltje inkakkende passagier.  Olaf Mooij, Temple of Doom (2011) foto’s ZOUT magazine Laat onverlet dat de auto meer dan een eeuw heeft geappelleerd aan de verbeelding van – vooral – mannen. Ook de kunstenaars onder hen lieten zich inspireren door het wonder op wielen. ‘Een raceauto is mooier dan de Nikè van Samothrake’, schreef dichter en beeldenstormer Filippo Tommaso Marinetti in zijn Futuristisch Manifest (1909). Hij verwees bestaande waarden en tradities naar de vuilnisbelt van de geschiedenis, en verheerlijkte alles wat nieuw, modern en snel was – inclusief de oorlog, die ziedende smederij van de dood waar die nieuwe dynamiek zo goed van pas kwam. Vanuit hun eigen individuele perspectief hielden ook Jean Tinguely (1925-1991), Panamerenko (1940-2019) en Shinkichi Tajiri (1923-2009) zich bezig met de dynamiek van de nieuwe tijd. De Nikkelen Nelis-achtige machines van Tinguely ogen als een knipoog naar de machine als piepen en knarsend orgelpunt van de samenleving; onder de streep is zijn ‘wagenpark’ een onversneden karikatuur van de technologische vooruitgang. De Vlaamse Panamerenko ontwierp een squadron van even indrukwekkende als absurde aan de zwaartekracht ontsnappende bouwsels. Tajiri ging in zijn Machines op zoek naar de aaibare esthetiek van de dood en verderf zaaiende oorlogsmachines.  Er zijn weinig vindingen die zo’n invloed hebben gehad op ons bestaan als de auto. Plukten we er in de eerste halve eeuw vooral de vruchten van, vanaf de jaren zeventig zijn de schaduwkanten zwaarder gaan wegen. In 1950 werden per jaar 15 miljoen auto’s gebouwd, intussen zijn het er meer dan 100 miljoen. Een op de twee Nederlanders, kinderen en zuigelingen meegerekend, heeft een auto.  De vooruitgangsmythe van de man en zijn machine zijn de afgelopen decennia opgegaan in een wolk van CO2 en fijnstof. Wereldwijd sterven er acht miljoen mensen per jaar door vervuilde lucht. Fijnstof en de rond dwarrelende microplastics van banden bemoeilijken in Nederland het bestaan van 1,2 miljoen longpatiënten.  Ook in het publieke domein zijn de consequenties enorm. Neem de ruimte die kinderen nog hebben om vrij te bewegen. Spelen op straat bestaat niet meer. Als ze onderweg zijn, zitten ze op de achterbank van een auto – of in de bak van een door hun moeder bestuurde Urban Arrow.  In twaalf jaar Rutte is de ooit zo vermaarde ruimtelijke ordening in Nederland verbrijzeld ten faveure van de auto De wereld van volwassenen wordt beheerst door automobiliteit. Veertig procent van de werkgelegenheid bevindt zich langs snelweglocaties; de verdozing die daar intussen absurde vormen aanneemt, heeft alles te maken met de bereikbaarheid van (vracht)auto’s. In twaalf jaar Rutte is de ooit zo vermaarde ruimtelijke ordening in Nederland verbrijzeld ten faveure van de auto, als de onomstreden drager van onze vooruitgang.  Eind jaren zeventig wandelde Anne Berk in Amsterdam over het talud waar de Ringweg A10 werd aangelegd. Vandaag rijden er, net als gisteren en morgen, 170.000 auto’s overheen. Berk, samenstelster van de tentoonstelling Autopia in Museum De Domijnen in Sittard, kreeg astma door het fijnstof en de microplastics; anno nu neemt ze de fiets waar het kan, en de trein als nodig.  Autopia is gebaseerd op het oeuvre van Olaf Mooij (Rotterdam, 1958) die zijn kunstenaarschap heeft gewijd aan de auto. Mooij is geen moralist. Zijn werk is rijk aan tonen en humoristisch – zonder de ogen te sluiten voor de impact van de inmiddels honderden miljoenen wonderen op wielen op onze leefomgeving.  Met de aan de buitenkant gecapitonneerde Chesterfield Car (2004) benadrukt Mooij de erotische kanten van de auto; geen mens die er met zijn vingers vanaf kan blijven. Wat trouwens ook het geval is bij zijn Model Hair Cars (2002-4), auto’s met een enorme pruik op het dak.  Olaf Mooij, Model Hair Car We aanbidden de auto, als een heilige koe, waarvoor alles moet wijken. De auto definieert je status en je identiteit; toon me je auto en ik zeg je wie je bent. De auto vertelt hoe je je wil manifesteren, en hoe je over jezelf denkt. Een recent voorbeeld daarvan leverde voormalig kickbokser Andrew Tate in een snoeverige tweet over zijn sportwagens aan klimaatactiviste Greta Thunberg. ‘Bezorg me alsjeblief je emailadres zodat ik je een volledige lijst van mijn autoverzameling kan doorsturen met hun respectieve enorme uitstoot.’  Thunbergs reactie was kort en doeltreffend: ‘Ja graag, vertel me alles. Mail me op smalldickenergy@getalife.com’ Vertrekkend vanuit concepten als vrijheid en vooruitgang helt Autopia gaandeweg over naar de minder florissante, om niet te zeggen destructieve effecten van de auto. Wat is het wat we aanbidden, als we de auto zo centraal stellen in ons leven? In Temple of Doom (2011) zet Mooij drie VW-Kevers, rustend op hun achterwerk, tegen elkaar op. Er ontstaat een gebedsruimte met een atrium; op de plaats van het altaar staat een glazen cilinder met de startkabels van een auto op sterk water – als een navelstreng.  Mooijs Museum van de Carcheologie (2017) geeft een idee, beter: tal van ideeën, wat de auto zal achterlaten aan latere generaties, als relieken van een teloorgegane tijd. Ook hier wordt de auto gepresenteerd als levend organisme. Het museum belicht kever-eieren op sterk water, in weckpotten geconserveerde embryonale autoskeletjes, een aan zee gevonden kraakbeenachtig auto-onderdeel en nog veel meer.  Olaf Mooij, After the Apocalypse Sound Machine (2021) En wat als de mens daadwerkelijk is uitgestorven? Zal de technologie, zoals in de zelfrijdende auto, het van de mens gaan overnemen? Gaan robotten nieuw leven baren zonder dat er een mens aan te pas komt? De door Mooij ontworpen voorbeelden daarvan doen weinig futuristisch aan, zoals de recente After the Apocalypse Sound Machine (2021). De assemblage van op het eerste gezicht uit de uitdragerij van Malle Pietje afkomstige onderdelen, met een carrosserie van luidsprekers en geluidsboxen, heeft de wielen van een 19de eeuwse Vélocipède. Het ding komt amper van de plaats, ondanks de muzikale attributen. Wat speelde het orkest op de Titanic ook alweer, toen het zeewater al door de lounge liep?   Olaf Mooij, Autopia. Van 13.11 t/m 2.4 in De Domijnen in Sittard-Geleen. dedomijnen.nl De nieuwe utopie: steden zonder auto’s Olaf Mooij is niet de enige kunstenaar in Autopia. Er is ook nog Jan Kamensky (Hamburg, 1987) met zijn niet te missen animaties waarin hij door autogebruik verpeste binnensteden stapsgewijs verandert in oases van groen, rust en schone lucht. In een claxonloos wandelparadijs met alleen blije mensen kuieren snuffelende honden voorbij en schieten naar hartenlust capriolen makende vogels door het zwerk. Kamensky’s films zijn een aubade aan een nieuwe utopie: een van auto’s ontdane binnenstad. Animaties van Jan Kamensky, met begin- en eindpuntvan een stedelijke vergroening.