Woorden die wegen - De kunst van Barbara Kruger gaat nog steeds over macht en rechtvaardigheid

dak vallen. Da’s ook weer zo’n prettige zomersensatie; dat je dan weet dat je de juiste bestemming hebt gekozen.  In het Guggenheim is nu, voorbij de vaste opstelling van Richard Serra en spin Maman van Louise Bourgeois, het werk van Barbara Kruger te zien. De Amerikaanse klepper pakt in haar eerste Spaanse solo flink uit. Trams met haar slogans erop rijden hun route, banners met haar woorden wapperen in alle straten, vertrouwd als reclame voor een bikini- of automerk. En dan moet je nog naar binnen. Ideeën, door woorden en tekst gevormd, zijn de fundamenten van haar werk. Steeds gebaseerd op cultuur en de zoektocht naar betekenis. Iconisch zijn werken als ‘I shop, therefore I am’, en ‘Your body is a battleground’. Wellicht heb je er ook elders gezien, zonder het te weten. Toen je langs de Serpentine Galleries in Londen liep, en je een grote zwart-witte vetgedrukte provocerende tekst, of zo je wil, beeld, zag knallen door het raam, dat begon met ‘jij’. Of die NewYorker uit 2016, met Trumps hoofd in zwart-wit met erbovenop, in het knalrood, ‘loser’, en eronder, in het piepklein, de journalistiek toevoeging: ‘And what he’s already won.’ Profetische cover, want zie waar hij zit. Of in de Biennale van Venetië of op de Highline in New York. In Argentinië, in Berlijn. Krugers woordwerken sierden fabrieken, muren, skateparken, banners, platenhoezen en vlaggen. En mondkapjes. Je kunt de beelden zo terughalen, zo eenduidig zijn ze. Die onmiddellijkheid, alsof het er speciaal hangt voor jóu, die is er hier ook. En altijd zonder handtekening. Kom daar nog maar eens om, in deze ik-tijd waar je je kont niet kan keren of iemand voelt zich beledigd. Dat kan dus niet, als je voor haar werk staat. Je dealt er maar mee. Bij haar openbare werken, ergens in een stad of veld, staat ook nooit dat het een kunstproject is. Dat maakt mensen bewuster van de boodschap, en geeft direct reactie. En confrontatie. Zo stond er in 1990 een billboard in Columbus, Ohio met haar Your Body is a Battleground. Letterlijk vier uur later stond er al eentje naast, nadrukkelijk wél met afzender, van de Right to Life-beweging, met de gezellige afbeelding van een foetus. ‘De geschiedenis blijft zich herhalen en toont wat voor soort we zijn. Onderdrukking, moorddadige opzet en de angst voor de ander blijft bestaan’ Terwijl haar eerste werken leunden op tijdschrift-composities, hier prettig opgehangen en goed van dichtbij te bekijken, zijn haar recente werken kolossale projecties op ledschermen, die hele zalen en vloeren van het museum in beslag nemen. Sommige teksten zijn vertaald in Baskische en Spaanse versies. Sommige zijn van haarzelf, andere geleend van beroemde schrijvers. En altijd is de essentie dezelfde; denk na over rechtvaardigheid, macht en mensenrechten. Krugers kunstpraktijk is zonder compromissen, gemaakt voor het grotere goed. Diezelfde ochtend, bij mijn eerste koffie, las ik een nieuwsbericht waar een snoeiharde conclusie geveld werd door een Australische waarheidscommissie over de genocide, gepleegd vanaf de jaren dertig van de negentiende eeuw, op de inheemse bevolking. Een paar uur later lees ik in het museum Krugers woorden: ‘Our people are better than your people. More intelligent, more powerful, more beautiful, and cleaner. We are good and you are evil. God is on our side. Our shit doesn’t stink and we invented everything.’ Een tekst die steeds opgehangen kan worden. Toen, in 1994, of nu in 2025, hier, in het Spaanse Baskenland. Het werk steekt, zoals het altijd stak. En ze had zo graag gewild dat bepaalde onderwerpen die ze aankaartte niet meer benoemd hoeven te worden. Kruger: ‘Maar dat is zeker niet het geval. De geschiedenis blijft zich herhalen en toont wat voor soort we zijn. Onderdrukking, moorddadige opzet en de angst voor de ander blijft bestaan. Je kunt zelfs niet meer zeggen dat dit alleen op bepaalde plaatsen gebeurt.’ Nu politieke macht totaal aan het verschuiven is, en we nog niet in de verste verte kunnen aangeven wat het gaat betekenen, krijgen ook haar woorden ‘macht’ en ‘waarheid’ nieuwe vorm, in grote letters die van inktzwart naar bleekgrijs vervagen. Deze verandering van betekenis, een fluïde kijk op woord, beeld en geluid, is de essentie van haar werk. Haar gave om bestaande taal, eerder onopgemerkt, te veranderen in onmiddellijke en blijvende betekenis is wat er overblijft op de grote ledschermen. Maar toch is het ook anders. De ironie is weg. Ik zie de schaduwranden er nog wel van, maar dat is het dan. Alsof haar werken plots letterlijk over de werkelijkheid hangen, en niet meer prikkelen, niet meer óók doen lachen. Ik zie het aan de in grote getalen aanwezige Spaanse en Baskische jeugd. Aan de stellen, de families. Krugers woorden baren geen opzien meer. De kracht ervan, die zo fijne balans tussen gevatheid en ernst om je in het werk te trekken, om je daarna te laten kauwen op diepere issues, zie ik niet op de gezichten. Of toch niet daar. Misschien straks thuis, als ze alleen zijn en doomscrollen op hun telefoons. ‘If you want a picture of the future, imagine a boot stamping on a human face’ een werk uit 2017, is nu een ooit huiveringwekkende voorspelling die niet langer hypothetisch is. Wat er op het spel staat, namelijk onze concentratieboog, onze sociale netwerken, onze kennis van geschiedenis, heeft Kruger in Bilbao alleen maar hoeven te spiegelen. Kruger: ‘Wat me angst inboezemt is dat ik wéét hoe je in de val trapt van een eindeloze brei aan woorden en beelden. Hoe dat gewoon in je kern opstapelt. Er zit een bepaalde soepelheid in de overdracht van woord en beeld die echt angstaanjagend is. De meest idiote tegenstellingen zijn een natuurlijke set geworden: zie je het één, dan ís er ook het ander. Maar dan zijn het geen tegenstellingen meer.’ >> Barbara Kruger, Untitled (Who speaks Who is silent), 1984. Courtesy the artist and Sprüth Magers. foto Robert WedemeyerBarbara Kruger, Untitled (Worth every penny), 1987. Foto en tekst op papier, 26,7 x 15,6 cm. Courtesy the artist and Sprüth Magers. foto Ben Westoby Insta-fenomenen als Thomas Lelu en dichterbij huis Rogier Roeters zijn misschien een flauwe vergelijking, maar hebben in ieder geval gemeen dat het combineren van woord en beeld en het vervangen van woorden, wel of niet zichtbaar doorgekrast en vervangen, betekenis geven aan de druilerigheid, hufterigheid, ellende en geluk van het leven van alledag. Spitsvondig, grappig, pijnlijk droevig. En daar houden we van. Gelukkig iemand die ons wakker pietst, met een venijnige kneep. Mochten we er tenminste langer dan één minuut naar kijken. Daar zit ook het verschil met Kruger. Haar ‘woordspelingen’ zijn in het openbaar, recht in het gezicht van ons allemaal. We zien het, tegelijk. Bij haar kom je niet onder je geweten uit. Kruger is de juiste invulling van een zomer waar elke dag ellende om voorrang dringt, maar waar het uiteindelijk om liefde, medemenselijkheid en gelijkwaardigheid gaat. En ironie. Laten we dat niet vergeten. Ironie is goed. Lees en kijk al het rotnieuws en alle ego-pamfletten. En ja, ook zoiets banaals als een meme kan cultureel gewicht bevatten. Maar het zal je alleen door langer te kijken en na te denken, à la Kruger, hoop en empathie geven. Mocht je daarnaar op zoek zijn. Barbara Kruger, Another Day Another Night / Otra Dia Otra Noche. T/m 09.11 in Guggenheim Bilbao. Titelafbeelding: In de expositie No Comment van Barbara Kruger in het ARoS Aarhus Kunstmuseum, 2024/2025. Courtesy the artist, ARoS Aarhus Kunstmuseum and Sprüth Magers. foto Anders Sune Berg