De verboeking van een film - Ook wat je niet ziet doet er toe

lichamen, de ruimtes – leggen films alles op een presenteerblaadje. Je hoeft ze alleen maar te zien om ze te ervaren, is de gedachtegang. Passief filmkijken bestaat niet. Wanneer snapt iedereen dat nou eens? Maar hoe zit het dan met de beelden die ontstaan uit de versmelting van hetgeen je ziet en hetgeen je hoort? Uit dat wat je wél ziet, en dat wat verborgen blijft? De wereld van een film loopt altijd door voorbij het kader. Wanneer de camera een deel van een kamer toont, stel je je tijdens het kijken de rest van de kamer voor, misschien ook het uitzicht vanuit het raam, de positie van het huis ten opzichte van de andere huizen, de straten, de stad, enzovoort. Passief filmkijken bestaat niet. Wanneer snapt iedereen dat nou eens? Gelukkig bestaat er een soort tussenvorm die dit soort discussies overbodig maakt en de hiërarchie tussen de disciplines opheft. De laatste twintig jaar verschijnen er steeds weer boeken die, geboren uit de obsessie van de auteur met een bepaalde film, alles in het werk stellen om die film tot literatuur te transformeren. Ik bedoel dan niet dat van het scenario een roman wordt gemaakt, maar dat naast de plot ook de camerabewegingen, de geluiden, de montage, het tempo van de actie en het ritme van de dialogen in taal worden omgezet. Een van de mooiste voorbeelden is Nathalie Légers Aanvulling op het leven van Barbara Loden, dat in 2019 in de Nederlandse vertaling verscheen bij uitgeverij Koppernik. De Amerikaanse actrice Barbara Loden (1932-1980) draaide één film als regisseur, in een tijd dat vrouwen niet geacht werden films te maken. Centraal in die film, het meesterwerk Wanda (1970), staat de eenzame titelheldin, gespeeld door Loden zelf, die vergeefs probeert te ontsnappen aan haar uitzichtloze bestaan in de rafelrand van de Amerikaanse maatschappij. Wanda, even rauw als poëtisch, geldt tegenwoordig als een mijlpaal van de feministische cinema. Scene uit Wanda van Barbara Loden Léger bijt zich zowel vast in de film als in het veel te korte leven van Loden. Het resultaat is een prachtig, glashelder geschreven boek dat het midden houdt tussen filmkritiek, essay, biografie en memoires. Bekentenissen van Léger zelf – ‘waar ben ik aan begonnen’, denkt ze geregeld – worden afgewisseld met minutieuze beschrijvingen van scènes uit de film. Zoals bij het lang aangehouden, traag inzoomende shot van de in wit geklede Wanda, dwalend tussen storthopen van afvalgesteente: ‘In een groothoekopname volg je dit minieme heldere figuurtje dat vastberaden zijn weg gaat langs de horizon die aan het zicht onttrokken is. Nu en dan vervaagt het door het stof en lost het op, terwijl het onverstoorbaar doorloopt, een ogenblik lang oplicht, dan weer niet meer dan een wazige veeg is, troebel bijna, om vervolgens weer doorzichtig te lijken, als een lichtgaatje in een foto, een blinde vlek in het geruïneerde landschap. Ja, het is een vrouw.’  Ziet u het voor zich? Raakt u nu nieuwsgierig naar de daadwerkelijke filmscène, naar de overeenkomsten en verschillen? Nathalie Légers Aanvulling op het leven van Barbara Loden is nog altijd verkrijgbaar. In maart wordt de gerestaureerde versie van Wanda in de Nederlandse bioscopen uitgebracht. Een prachtkans om het boek te gaan kijken en de film te gaan lezen, met uw ogen én uw hoofd.  KEVIN TOMA Barbara Loden, Wanda. Vanaf 5 maart in de filmtheaters. Nathalie Léger, Aanvulling op het leven van Barbara Loden. Amsterdam, Koppernik, 2019