Illegale Vlamingen op drift in de VS - Een expositie over een verborgen geschiedenis

En deed de hartelijke groeten van overzee. Mijn vader wist van niets; voor zover hij wist hadden we geen familie in Canada. Hij vroeg voor de zekerheid zijn paspoort en maakte er een kopietje van. Toch ging Gary mee naar huis. Op bevel van mijn moeder, en verzoek van zijn drie dochters. Hij bleef een dikke week, en vertelde over Winnipeg, over een grootvader die daar vanuit niets een bestaan had opgebouwd. Over het niets dat er was, en de grote familie die er nu is. Hij kreeg, praktisch en gevoelig als mijn vader was, geld voor een nieuwe broek. Dat die gescheurde jeans misschien wel mode was, was aan hem voorbij gegaan. En dat hij familie was, bleek te kloppen. Voorstelling van de Vlaamse ‘Ghost Walkers’ in de Canadese sneeuw onderweg naar de grens met Amerika. foto Mashid Mohadjerin Ik had lang niet meer aan Gary gedacht – tot ik binnenstapte in de tentoonstelling Drifting Belgians in het Red Star Line Museum in Antwerpen. In de lobby stond een groep luide Amerikanen (of waren het Canadezen?) die opvallend goed op de hoogte waren van een migratieverhaal dat hier nauwelijks bekend is. Hun stemmen klonken schel in het stenen Red Star Line-gebouw en contrasteerden met de eigenlijk onbegrijpelijke stilte over de onvertelde geschiedenis van Belgen die honderd jaar geleden hun geluk zochten in Noord-Amerika. Vaak via omwegen, vaak illegaal. De titel van de tentoonstelling komt zo uit de Amerikaanse kranten uit de jaren twintig, waar melding werd gemaakt van ‘drifting Belgians’, rondzwervende Belgen. Op zoek naar werk, voortdurend bang voor arrestatie en, mind you, deportatie. Het zijn woorden die vreemd schuren. Omdat het hier gaat over veelal Vlamingen uit kleine dorpen, die na de Eerste Wereldoorlog hun verwoeste en straatarme regio’s wilden ontvluchten. Dus vertrokken ze. Met de Red Star Line. En namen enorme risico’s voor een toekomst die ze niet kenden. De Antwerpse kunstenaar Mashid Mohadjerin (Teheran, 1976) raakte gefascineerd door dit verhaal, juist omdat het zo onbekend is. Ze besloot de route van toen te volgen: van Halifax in Canada naar Detroit in de Verenigde Staten. In de winter. Ze volgde de sporen van mensen die, door strenge Amerikaanse immigratiewetten zoals de Emergency Quota Act van 1921 en de Immigration Act van 1924, nauwelijks legaal de VS binnenkwamen. En dus naar Canada trokken. Voor sommigen bleef er maar één optie over: met hulp van smokkelaars de grens oversteken. Over bevroren rivieren, gehuld in witte lakens om minder op te vallen in het sneeuwlandschap. Ghost Walkers werden ze genoemd. Het is een ijzig sterk beeld: witte gedaanten die over sneeuw bewegen, op weg naar een beter leven – of naar arrestatie. Mohadjerin zocht naar foto’s van deze ‘spoken’, was er zeker van dat ze het beeld gezien had, maar vond ze niet. Dus maakte ze het themabeeld zelf. Het hangt groot en niet te missen achterin. Spooky? Ja, maar ook prachtig. Haar andere foto’s zijn beelden van scherpe, verstilde landschappen met bossen, rivieren, vuurtorens. In het midden van de ruimte staat een installatie met oude, schokkerige, optimistische archiefbeelden, afgewisseld met filmbeelden van de route die Mohadjerin samen met videograaf Mario De Munck en geluidskunstenaar Jan De Vroede nog niet zo lang geleden aflegden. Het geluid van wind, water en de monorail van Detroit ratelt door de ruimte. Het haventje van Peggys Cove in Canada waar honderd jaar geleden veel Vlamingen voet aan de grond hebbengezet. foto Mashid Mohadjerin Wat Drifting Belgians sterk maakt, is dat niet de migrant in beeld wordt gebracht, maar de tocht. Geen gezichten waarop je je kunt vastpinnen. In plaats daarvan: afstand, landschap, beweging. Elk pad, elke rivier is een route. Elke horizon een belofte. Daaromheen, in vitrines, de sporen van echte levens. Ansichten, brieven, tickets, flarden uit archieven. En arrestatiepapieren. Want niet iedereen haalde het. Smokkelaars verkochten valse beloften. Belgen, en ook Nederlanders, strandden in Canada zonder geld of vooruitzicht. Wie Detroit wel bereikte, moest zich vooral koest houden, als de wiedeweerga Engels leren en keihard werken. Eén klacht van een buur of collega kon al leiden tot arrestatie en deportatie. Wat overblijft zijn geen heldenverhalen. Het zijn verhalen van misleiding en volharding, vaak door elkaar. Zoals dat van Achiel Moerman uit Gent. Die van een goederentrein wordt geplukt, gevangengezet op Ellis Island en teruggestuurd als ‘alien’. Of van de 18-jarige Jules en zijn 20-jarige zus Marie, die door een Nederlander met een bootje worden overgezet, maar door de grenswacht worden onderschept. Terwijl ik daar sta, denk ik aan Gary. Aan zijn grootvader, die waarschijnlijk ook zo rond zijn twintigste in Winnipeg aankwam. Misschien wel via Antwerpen, met de Red Star Line. Die voer naar Winnipeg. Misschien legaal, misschien niet. Ook andere parallellen zijn moeilijk te negeren. De woorden zijn dezelfde: illegaal, grens, crimineel, quota, smokkel. De tocht per boot. De slechte banen. Zwartwerken om te overleven. De taal niet kennen. De gewoontes niet. Waar toen in dorpscafés de tickets werden verkocht, zijn het nu online netwerken van mensensmokkelaars die veel geld verdienen aan andermans ellende. En net als toen weten en zien mensen in grensgebieden veel meer dan de autoriteiten die er patrouilleren. Het maakt Drifting Belgians ook ongemakkelijk. Het schuift naar voren wat we liever wegduwen. Dat we allemaal ooit ergens vertrokken. Dat we afhankelijk waren van de bereidheid van een ander land om ons toe te laten. Het verhaal van spoken in witte lakens, van illegale Vlamingen die over een ijsmeer dwalen, is dan ook te goed om te negeren.  Mashid Mohadjerin, Drifting Belgians. Tot 30.08 in het Red Star Line Museum in Antwerpen. restarline.be