Tegengif voor de borreltafel - Willem van Zeeland ging op zoek naar visionairs

de innovatie niet doorzette, kwam door mevrouw Philips, de echtgenote van ‘meneer Frits’. Toen zij erachter kwam dat in het bedrijf aan ‘die viespeukerij’ werd gewerkt, liet zij het project stopzetten. ‘Het strookte’, schrijft Willem van Zeeland droogjes in De Trans Brabant Express, ‘niet met haar conservatief-christelijke wereldbeeld’. Philips was ook toonaangevend bedrijf op het gebied van film. Dochteronderneming PolyGram Filmed Entertainment scoorde met de eerste film Four Weddings and a Funeral (1994) meteen een wereldhit. Veel invloedrijke films uit die jaren werden gefinancierd vanuit Eindhoven: van Trainspotting tot Fargo, van Notting Hill tot The Big Lebowski. Dat dit allemaal stopte, kwam door de totale desinteresse in film als kunstvorm van één man: Cor Boonstra. En hij was nu eenmaal de baas. Boonstra deed Polygram van de hand met de woorden: ‘Ze movie business, I don’t call it a business, I call it a gamble.’ De ontwikkeling van de vibrator en het einde van Polygram zijn twee historische wetenswaardigheden in De Trans Brabant Express, het boek van Willem van Zeeland over, zoals de subtitel luidt, ‘een reis langs Nederlandse visionairs en pioniers’.  Zijn zoektocht, legt hij uit, ‘leidde langs plekken die ik al heel lang ken, want alleen daar kan ik het verschil zien. Zodoende is dit geen standaardwerk over hoe Nederland de afgelopen vijftig jaar is veranderd, maar een persoonlijk verhaal over hoe ik dat heb waargenomen. Ik ging in gesprek met mensen die ik tegenkwam. Ik moest terug naar Oost-Brabant, de regio waar ik ben opgegroeid dus ik nam de bus van Eindhoven naar Nijmegen.’ Het is meteen het verfrissende van zijn aanpak: dat zijn reis niet het politieke perspectief van Den Haag volgt, noch de blik vanuit de Amsterdamse grachtengordel of het beeld dat het Hilversumse Mediapark verspreidt.  Willem van Zeeland. foto Keke Keukelaar Van Zeeland, voormalige VPRO-hoofdredacteur en sinds kort directeur van de Dutch Design Foundation, reist vanuit zijn woonplaats Utrecht naar onder meer Bergeijk, Eindhoven, Nuenen, Boekel, Handel, Uden (het dorp waar hij opgroeide), Oss en Nijmegen. Om wat te doen? In de inleiding schrijft hij: ‘Ik besloot een reis door Nederland te maken en onderweg te onderzoeken hoe het land in de afgelopen vijftig jaar is veranderd’. Later citeert hij uit een eigen mail aan een beoogde interviewpartner, die hij voorhoudt ‘dat ik een alternatief beeld wil geven van hoe Nederland is veranderd in de afgelopen vijftig jaar, mede als tegenwicht voor het populistische frame dat we ‘onszelf niet meer zijn’ sinds er zo veel migranten in ons land zijn komen wonen’.  Het is, zelfs in die aanmerkelijk aangescherpte tweede lezing, een nogal breed opgezette onderzoeksvraag die doorgaans leidt tot verschillende bespiegelingen die buiten het onderzoek hadden mogen vallen – ook in dit boek. Van de neiging van Palestina-demonstranten om elk denkbaar en ondenkbaar onderwerp ter wereld te koppelen aan het lot van de Palestijnen kunnen we vrijwel dagelijks getuige zijn, maar zelfs in een boek over de reis van de Trans Brabant Express de term ‘genocide’ tegenkomen, is er bijna de overtreffende trap van. En de constatering dat Utrecht en Amsterdam al jaren een links bestuur hebben en dat dit uitgerekend de twee steden zijn waar de meeste mensen willen wonen is prikkelend, maar ook wat pover in een land met een grote rechtse meerderheid in parlement en regering. Niet eens prikkelend is het interview met twee varkensboeren in Nuenen, die pagina’s lang alle BBB-gemeenplaatsen aan elkaar mogen rijgen. Wat heeft dit met ‘visionairs en pioniers’ te maken? Zoveel interessante initiatieven op het gebied van voedsel in de regio die Van Zeeland bezoekt, denk aan De Nieuwe Winkel in Nijmegen – en dan gaat hij langs bij twee klaagboeren in Nuenen die geen enkel nieuw inzicht ontvouwen. Gelukkig zijn het uitzonderingen. Het gros van de mensen waar de bus Van Zeeland brengt, zijn visionairs dan wel pioniers, vaak zelfs beide. Ook Van Zeeland zelf heeft in al die jaren een rol gespeeld in veel bijzondere initiatieven. Van Summer Darkness, een gothic festival in de gotische Domkerk waar op het carillon Joy Division werd gespeeld, tot de concerten van Kraftwerk in het Evoluon in Eindhoven.  De mensen die hij bezoekt en spreekt, van Harm Scheltens van de Utrechtse meubelfabriek Pastoe tot designer Ann Maes, en van ontwerper Pauline van Dongen tot wetenschapper Louise Fresco (met de raadselachtige toevoeging dat de citaten in het interview niet zijn geautoriseerd) zijn allemaal eigenzinnige, originele als ook autonome denkers met uitgesproken opvattingen en veel praktijkervaring. Ze zijn het tegengif tegen de borreltafel: al hun opvattingen zijn doorleefd, en ze praten geen denkbeeldige achterban naar de mond.  Hun voorkeur voor duurzaamheid gaat vergezeld van een even uitgesproken afkeer van trends Wat Scheltens en Maes gemeen hebben en zeer helder verwoorden, is hun overtuiging dat een keuze voor tijdloze kwaliteit er tegelijkertijd een voor duurzaamheid is. Die uitgesproken voorkeur gaat vergezeld van een even uitgesproken afkeer van trends. Scheltens: ‘Ik zag ontwikkelingen in de markt die me niet bevielen. Ik noem dat “het nieuwe protsen”. Met allerlei dingen die zogenaamd fenomenaal waren: een paard met een lampenkap, een kroonluchter van champagneglazen, de Hummer. Design voor miljonairs – een manier van denken die is doorgeslagen, met Donald Trump en Elon Musk als ergste representanten. Dan denk je, godver, het gaat om duurzaamheid! En om de interesse daarvoor. Vormgeving moet duurzaam zijn, maatschappelijk verantwoord. Duurzaamheid gaat er niet alleen om dat het technisch goed is, maar ook om de vraag of het even in de mode is, of dat het ook esthetisch duurzaam is, zodat je er lang van kan genieten. Dan is het pas echt duurzaam.’     Ann Maes, iets verderop in het boek: ‘Ik ben tegen trends. Iedere keer vernieuwen is een kostbare hobby. Als je iets tijdloos maakt, hoef je maar één keer te investeren en kun je er de rest van je leven mee doen. Mensen raken geestelijk ook sterk verbonden met spullen die ze mooi vinden, die willen ze niet wegdoen.’ Auteur Willem van Zeeland stond zelf ook aan de wieg van bijzondere initiatieven, zoals concerten van Kraftwerk in het Evoluon in Eindhoven. foto Next Nature Van Zeeland merkt zelf kernachtig op welke maatschappelijke trend zich, ondanks hun beider afkeer ervan in hun vakgebied, heeft voltrokken: ‘Rietveld en Oud hadden nog als ultieme ambitie: het ontwerpen van sociale woningbouw in plaats van ontwerpen voor miljonairs. In de 21ste eeuw werken designers steeds vaker voor miljonairs, want die hebben meer te besteden. Tegelijkertijd is er een groot tekort aan sociale woningbouw.’ Van Zeeland heeft oog voor alles wat zich tussen droom en daad bevindt. Het zijn in deze vakgebieden niet alleen wetten en praktische bezwaren, maar ook nieuwe leidinggevenden die vooral sturen op financiën, en simpelweg botsende idealen. De directeur van Pastoe wilde een sociaal bedrijf, dat zijn productie niet verplaatste naar lagelonenlanden. Het gevolg was wel dat de meubels van Pastoe onbetaalbaar waren voor Nederlanders met lage lonen. En Van Zeeland zelf was onderdeel van de lobby die, zwaaiend met The Rise of the Creative Class van Richard Florida, benadrukte dat een stad als Utrecht aantrekkelijker zou worden door een zaal als TivoliVredenburg. Om nu, jaren later als inwoner van een populaire stad met een populaire popzaal, in zijn eigen boek deze conclusie te moeten trekken: ‘Het is cynisch om te moeten constateren dat het project van de creatieve stad later onbedoeld bijdroeg aan de stijgende huizenprijzen die de stad voor velen onbetaalbaar maakten. Dat het zo erg zou worden, zagen we toen niet aankomen.’ Willem van Zeeland, De Trans Brabant Express – Een reis langs Nederlandse visionairs en pioniers. Amsterdam, Nijgh & Van Ditmar