De zwaartekracht van het bekende - Interview met Leo Pleysier

India werkte, een broer die als ingenieur naar Afrika vertrok en een vader die als veehandelaar een tijdens de oorlog opgezette smokkelpraktijk niet achter zich kon laten.  De vijf romans, in 2015 gebundeld in Familiealbum (2015), vormen de spil waar zijn andere boeken omheen draaien, als planeten rond een zon. Vorige maand voegde hij er nog een aan toe. Sta Bij is een novelle waarin zijn thema’s, meer dan ooit teruggebracht tot de essentie, de revue passeren.  Leo Pleysier: ‘Mensen vertellen meer dan ze zelf vaak doorhebben.’ foto Fred De Brock Het verhaal voor Sta bij ontstond aan de ontbijttafel toen zijn vrouw vertelde over een merkwaardige droom die ze had gehad. ‘Ze zat met de familie aan tafel toen haar overleden broer aanschoof met wie ze in haar jeugd het meeste had geravot. Bijna van de ene dag op de andere was hij weggevallen, hij was 17.’ Zoals vaker in de boeken van Leo Pleysier (Rijkevorsel, 1945) is er een ogenschijnlijk simpel hoofdverhaal. Een familie komt na lange tijd nog eens samen in een restaurant. Opeens is Dirk, de jaren eerder overleden zoon, er ook. Haastig wordt plaats gemaakt zodat ook hij kan aanschuiven. Anna, de verteller in het boek, probeert contact te maken met Dirk met wie zij zo intiem was. De herinneringen die zijn komst oproept verweeft Pleysier met het verhaal, plaatsen en tijden lopen algauw door elkaar. Pleysier: ‘De doden hebben in mijn werk de neiging niet dood te blijven. Of toch niet afwezig te zijn. Dit is ook hoe ik die dingen ervaar. Ik ben niet de schrijver die boeken kan schrijven met verzonnen verhalen. Ik blijf altijd dicht bij de ervaring. Bij Wit is altijd schoon stond ik aan het doodsbed van mijn moeder toen ik opeens het geratel en gebabbel dat zij haar hele leven onophoudelijk had geproduceerd door mijn hoofd hoorde gaan. Voor mij was het dan kwestie de muzikaliteit en het ritme van die taal te vangen. Het boek is een gereconstrueerde monoloog van een gestorven vrouw. Dat zoeken naar de muzikaliteit van de gesproken taal is in mijn oeuvre een constante geweest.’ Ook je andere boeken gaan vaak over mensen die je persoonlijk hebt gekend. In Sta Bij vertel je het levensverhaal van iemand die gestorven is voor je hem kende. Wat was daar de sleutel? ‘De jaren 60 heb ik natuurlijk zelf meegemaakt. De muziek die Dirk luisterde, de sfeer die er hing, dat kon ik allemaal bij mezelf oproepen. Op een familiefeest van de familie van mijn vrouw kwam een andere broer van haar op de proppen met de boekentas van de overledene, die al die jaren onaangetast in de ouderlijke boerderij was blijven staan. Een goudmijn, een beter cadeau kan een schrijver zich niet wensen. Door de boeken in die tas op te noemen en de notities uit zijn zakagenda over te schrijven kon ik dicht tot bij de persoon die ik nooit kende komen.’ De Tweede Wereldoorlog werpt een onmiskenbare schaduw over het werk van Pleysier. Maar ook de wederopbouw nadien en het Wirtschaftswunder spreken bij zijn personages tot de verbeelding. Ook bij Dirk die samen met een vriend een fietsreis naar Duitsland maakt.  Vanwaar die fascinatie voor Duitsland? ‘Mijn moeder kon zo goed over de oorlog vertellen dat ik het gevoel had dat ik die zelf had meegemaakt. Mijn vader had in het verzet gezeten, een periode die hem nooit meer zou loslaten. Maar eigenlijk schrijf ik mijn boeken altijd vanuit verbazing. Een tweeledige verbazing. Ik verbaas me erover dat mensen hun hele leven op dezelfde plek kunnen doorbrengen. De zwaartekracht van het bekende. Anderzijds zijn er zij die staan te popelen om de wereld te ontdekken. De aantrekkingskracht van het onbekende dus. Beide krachten zijn in mijn familie altijd sterk aanwezig geweest.’ ‘Eigenlijk schrijf ik mijn boeken vanuit verbazing’ In Sta bij keert Anna na haar studies in Brussel terug en zal blijven op de plek waar ze opgroeide. Het is Dirk die vertrekt en niet meer terugkomt. Toch blijft hij heel aanwezig in het leven van de mensen die hij achterlaat. Eén van de mooiste beelden is de vader die uit de kippenren komt met eieren die nat zijn van zijn tranen. Want ondanks het gebabbel en getater blijft veel ongezegd in de boeken van Pleysier. Zijn vertellers nemen meestal niet deel aan de gesprekken waar zijn boeken uit zijn opgetrokken.  De Kempen is één van die plekken in Vlaanderen waar op honderd verschillende manieren gezwegen kan worden. Wat trekt u aan in die stiltes? ‘De schrijver die ik ben, die steevast vanuit zijn eigen ervaring vertrekt, moet goed kunnen zwijgen om beter te kunnen luisteren. Mijn moeder noemde mij altijd al een luistervink. Een van de centrale thema’s van mijn werk is hoe mensen meer vertellen dan ze zelf vaak doorhebben. De ogenschijnlijk natuurlijke constructies waarvan ze zich bedienen zitten bij nader inzien heel ingenieus in elkaar. Verhalen in verhalen in verhalen. Zo is ook Sta bij opgezet. Het verhaal van Dirk wordt door Anna verteld. De ouders doen er het zwijgen toe. Voor hen was zijn terugkomst wellicht te laat.’ Naar het einde van de novelle toe, blijken we ons niet helemaal te bevinden waar we dachten dat we waren. Even vanzelfsprekend als onverwachts haalt Pleysier de lezer daar teder onderuit, met als resultaat een leeservaring die dagenlang blijft nazinderen. Als de echo van een melancholisch liedje.  Dit voorjaar wordt hij 81. Op de vraag of Sta bij wel eens de sluitsteen van zijn oeuvre zou kunnen zijn, lichten zijn ogen op. Hij broedt alweer op een nieuw verhaal. Leo Pleysier, Sta bij, Amsterdam, De Bezige Bij, 2026