Waar de Maas de baas is - Sculpturen in de uiterwaarden

vergezichten maar ook kopzorgen.  Bij laag water kijken mijn zus en haar buren naar voorbijglijdende containerschepen, bij hoogwater zijn er de zandzakken van het waterschap. Er landen luchtballonnen in het weiland voor hun huis, half november is de intocht van Sinterklaas. Aan vertier geen gebrek. Aan het einde van haar tuin, pal aan de Maas, staat een enorme kale eik. Dood. Door het water wat dan weer te hoog en dan weer te laag staat. ‘Dat doen wij zelf, wij mensen’, zegt mijn zus dan. ‘Iemand verderop draait de sluis open en dicht. Daar houden die bomen niet van’.  Ik kijk naar de kale eik en zie de overeenkomst met Mark Dion’s Tree of Life in Lanaken, zij het dat er in de boom bij mijn zus niets hangt of staat. De levensboom van Dion, in het winterbed van de Maas bij Herbricht, waar konikpaarden en gallowayrunderen schuilen bij hoogwater, doet dienst als richtingwijzer. Kinderen schijnen er dol op te zijn. Als een soort Ark van Noah of een ‘still’ uit de Lion King staat de zes meter hoge sculptuur in de vallei. In de kroon van de boom staan of liggen zestien dierenbeelden die er ooit hebben geleefd. Eigenlijk hangt de tijd in de boom, de tijd die net als de rivier door het landschap meandert, maar dan op haar manier. Deze boom is onderdeel van Kunst aan de Maas, een parcours met zes kunstwerken aan de Vlaamse kant van de Maas. Vaak staat zo’n kunstparcours op een gemeentelijk afvinklijstje, en zijn vooral citymarketeers er gek op Ik maak me sterk dat de meeste mensen die deze zes werken tegenkomen dat eerder toevallig doen. En dat is niet erg. Het is de kracht van kunst in de openbare ruimte. Toch bekruipt me wel eens het gevoel dat zo’n kunstparcours op een gemeentelijk afvinklijstje staat, en dat vooral citymarketeers er gek op zijn. Dan wordt het iets onmisbaars als de Pride. Een stadsmarathon. Een Museumnacht. De strijd tussen de steden leeft ervan. Voor wie de kunst nou precies wordt neergezet is niet altijd duidelijk, en hoelang iets blijft staan al helemaal niet.  In het Rivierpark Maasvallei ligt dat net even anders. Huis voor Actuele Kunst Z33 in Hasselt heeft de ballen gehad om de kunstwerken samen met de bewoners te kiezen. Te wikken en te wegen. Dat geeft draagkracht, maakt trots en doet bewoners en bezoekers de weg wijzen. En dat is geen overbodige luxe. In dit bijzondere landschap zijn bereikbaarheid en zichtbaarheid niet altijd optimaal. Stevige schoenen of hulp bij drassige dijkpaden is geen overbodige luxe. Voet- of fietspontjes helpen. En straks, in putje winter, kan je ook nog altijd oversteken via de autoveer of een brug.  Wat het effect is van kunst in de openbare ruimte is misschien alleen maar te beoordelen door pal er naast post te vatten. Bij het werk Reflection van Germaine Kruip, op de dijk in Meeswijk in Maasmechelen, precies daar waar lange tijd een veerpontje op en neer ging, zag ik enkel fietsers voorbij razen. En ik was er best een tijd. Germaine Kruip, Reflection. foto Lieven Geuns Sinds 2017 laat Germaine Kruip haar werk uit messing maken door muziekinstrumentenmaker Thein Brass. Hij verricht millimeterwerk op metaallegering voor muzikanten van over de hele wereld. Door de slag van een hamer worden klanken ontworpen die ver reiken. In het Centraal Station van Antwerpen had Kruip in 2021 eenzelfde soort buisinstrument hoog in de centrale hal geplaatst. Zou je het niet weten, het was je niet opgevallen. Maar plots hoorde ik meesterlijke klanken, galmend in de hal. Ik keek op en stond muisstil. Net zoals anderen. De fietsers hadden dus moeten afstappen. En met het hamertje dat naast Reflection hangt op de goudkleurige staaf moeten slaan. Daar, midden in dat grootse, weidse landschap. Moet je dus wel weten dat je het geluid zelf mag maken. Alleen al die handeling daar, aan dat stille stuk dijk, maakt dat je je een zenmonnik voelt die een oproep maakt tot gebed. Ik schrok van de galm, zag een vogel opvliegen. Kruip ziet het zelf als een onopvallende sculptuur, wat best grappig is, gezien de hoogte en wijdte in dit open landschap. Voor wielrenners is het in elk geval minimalistisch genoeg om er met hoge snelheid voorbij te zoeven.  In een stille grindgroeve, aan het Bastion in Kinrooi, ook wel het ‘einde van België’ genoemd, ligt Moeder! Oui Dream Till the End van Laure Prouvost. Je moet het zwangere onderwaterwezen, met in haar tentakel een vlag, wel weten te liggen, anders zou je het nooit zien. Ook de plek langs de winterdijk voor Future Fossil van Koen Vanmechelen in Dilsen-Stokkem is voor de kenners. De kolos verbeeldt de relatie tussen mens en rivier. Of de oude zandzakken waaruit een verkoolde wilg rijst met bovenop een ei ook andere, minder vrolijke associaties oproepen, kon ik niet toetsen. Er was op dat moment niemand in de buurt.  JenniferTee, Womb Of Time. foto Lieven Geuns Wel actie was er bij het werk van Adrien Tirtiaux. Zijn Echoes of a Landscape zijn ook niet om naast te kijken, maar hier werd lustig geklommen en gerend. De drie vormen in beton, baksteen en staal bootsen de kerktorens na die je hier langs de Maas ziet. Bij nader inzien versterken ze je blik op de omringende kerken, aandachtiger en meer geïsoleerd dan als de drie vormen er niet waren gelegd. En mocht je je niet kunnen bedwingen, dan kun je naar de Nederlanders aan de overkant roeptoeteren.  Het meest delicate werk van het parcours, en een buitenbeentje omdat het binnen de muren van Kasteeldomein Vilain XIIII in Maasmechelen is ontstaan, is een uit bakstenen gevormde vloer van Jennifer Tee. Haar Womb of Time is gemaakt van bladeren van bomen van het domein en van bakstenen uit de materniteit die zich vroeger op het domein bevond. De bladeren zitten nu in de bakstenen vloer, die aanvoelt als een tapijten kompas waar natuur en geschiedenis samenvloeien. Misschien is Womb of Time wel het enige werk van het parcours op een locatie die door een samenspel van mens, tijd en natuur is gevormd.  Tegelijkertijd wringt het een beetje dat deze vallei, die door grindwinning, natuurontwikkeling en de grillen van de Maas voortdurend in beweging is, monumentale kunstwerken herbergt die de tijd juist willen trotseren. Evengoed herbergen ze tijdloze verhalen over vogels en waterdieren, over kippen en eieren, over bomen en kerktorens, over bewoners en passanten. Voor nu is het een spannend traject waar subtiel en minder subtiel een oproep klinkt om te kijken en te reflecteren. Voor wie de moeite neemt om te stoppen.  Kunst aan de Maas. Zes kunstwerken in het rivierpark Maasvallei. In samenwerking met Z33 in Hasselt. kunstaandemaas.be  Het ontstaan van Kunst aan de Maas Oorspronkelijk zou Kunst aan de Maas al in 2024 worden afgerond, met een kleiner traject. Het liep anders omdat kunst in de openbare ruimte niet altijd vanzelfsprekend is.  ‘Z33 zoekt altijd naar lokaal draagvlak, en dat vergt nu eenmaal tijd’, zegt projectcoördinator Geert Driessen. ‘Vergeet niet dat er in dit deel van Limburg minder voorzieningen zijn. Openbaar vervoer is er maar mondjesmaat, bewoners zijn meer op zichzelf aangewezen. Om kunstwerken te plaatsen zonder bewoners erbij te betrekken zou geen goed verhaal zijn. Nu hebben bewoners en gemeenten mee nagedacht over wie, waar en wat. Waardoor ze de werken kennen en zich ook toe-eigenen.’ Of het kunstenparcours Beaufort, aan de Belgische kust, misschien een voorbeeld was?  ‘Op artistiek vlak zeker, maar een tweejaarlijks parcours in een gebied waar toerisme zo belangrijk is, maakt het anders. Wij doen dit maar eens in de zoveel tijd, en willen vooral meewerken aan een trotse blik op dit stuk Limburg.’