De hekserij van vandaag de dag - De mechanismen van uitsluiting zijn dezelfde

achter je oren. De inquisitievragen aan vrouwen die in de vroegmoderne tijd in het donkere, natte Baskenland werden opgepakt omdat ‘men’ dacht dat ze heksen waren, zijn te belachelijk voor woorden, zelfs een opera onwaardig. Vragen als: heeft de duivel een teken op je lichaam achtergelaten? Ben je met hulp van de duivel door de lucht gevlogen? Heb je seksuele betrekkingen met de duivel gehad? Heb je ooit zalf of kruiden van de duivel gekregen om spreuken uit te spreken? Heb je spreuken uitgesproken over mensen, dieren of oogsten? Marjolein van der Loo: ‘We hebben elkaar nodig om stereotypering en uitsluiting te bevechten.’ foto Focus22 In haar boek heeft Bego Antón deze absurditeiten in prachtige beelden gegoten. De magie spat van de pagina’s. Heksenvervolgingen hebben talloze vrouwenlevens gekost. Vooral in de periode 1500-1800; gedurende de eeuwen van staatsvorming, religieuze conflicten en het vroegkapitalisme werden juridische instituties opgetuigd en fanatiek in stand gehouden. De controle op seksualiteit, arbeid en vrouwelijke lichamen nam toe, de maatschappelijke en economische positie van vrouwen verder werd ingeperkt. Tegelijkertijd teisterden epidemieën, misoogsten en voedseltekorten het dagelijks leven. De druk nam toe, vrouwen werden zondebokken, vooral vrouwen die afwijkend of verdacht gedrag vertoonden, of kwetsbaar waren. In Nederland werden vooral in de 16de en 17de eeuw vrouwen beschuldigd van hekserij, veroordeeld en ter dood gebracht. Marjolein van der Loo werkt als curator en kunstenaar op het snijvlak van ecologie en sociaal-maatschappelijke vraagstukken; heksenvervolgingen maken deel uit van haar onderzoek. In Buitenplaats Kasteel Wijlre heeft ze hierover Gossip, magie & marginalisering samengesteld, een tentoonstelling die niet alleen over het verleden maar ook over het heden gaat. Lokale geschiedenis en erfgoed, patriarchale machtsstructuren, marginalisering, magie en kunst worden met elkaar verbonden. Folklore, ecologie, spiritualiteit en verbeelding vormen de lijm die alles bij elkaar houdt. De laatste vrouw die in Nederland werd berecht was Entgen Luijten, over wie Susan Smit de historische roman De heks van Limbicht (2021) schreef. Luijten werd in 1674 beschuldigd van hekserij, ondanks marteling en eenzame opsluiting heeft ze nooit bekend. Ze stierf in een cel in Limbricht.  Een handboek over het ondervragen en folteren van vrouwen was een Europese bestseller Hoe kon vrouwenvervolging, want dat is het, zo lang duren en zo afschuwelijk uit de hand lopen? Van der Loo: ‘De boekdrukkunst is een belangrijke katalysator geweest. Pamfletten gingen gretig rond. Het boek Heksenhamer uit 1485 was een Europese bestseller, vooral in de 16de en 17de eeuw werd het eindeloos herdrukt. Het is een gruwelijk handboek waarin je leest hoe je vrouwen moet ondervragen en effectief kunt folteren.’ Vrouwen beschuldigen in tijden van onrust was voor het patriarchaat een makkelijke manier om een bevolkingsgroep weg te zetten. Maar folteren? ‘Foltering werd ingevoerd als strafinstrument binnen de wetgeving, een legaal middel om bewijs te verkrijgen. Die legalisering is het kantelpunt voor de heksenprocessen. Zonder foltering heeft niemand ooit bewijs kunnen vergaren. Natuurlijk niet.’ Deze periode viel samen met de oprichting van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, de uitbreiding van de internationale handel en koloniale expedities. ‘Het denken en de maatschappij veranderden. Land werd rendabel gemaakt en ingenomen. Alles moest benoembaar en bewijsbaar zijn: wat zijn de oorzaken van misoogsten, epidemieën en ongeluk? Een sterke leider pakte zondebokken aan met geweld; het onbenoembare, de magie, werd aangepakt.’ In de expositie Gossip, magie & marginalisering. Achter het raam: Pleun Moons en beatrice pittman / ProjectWiIgenvrouwen, As Above So Below. Daaronder: Dakota Magdalena Mokhammad, Избушка на курьих ножках (Hut op kippenpoten). foto Peter Cox Veel vrouwen hadden van oudsher een band met land en kennis van de natuur, ‘maar deze medicijnkast van de middeleeuwen ging door de moderne geneeskunde op de schop. Vroedvrouwen waren machtig omdat zij nieuwe gedoopten aan een lijst van de kerk konden toevoegen. Ook vandaag worden vrouwen nog beoordeeld op hoe zij zich gedragen, welke keuzes zij maken over hun lichaam, over zorg en over moederschap, en in hoeverre zij aan maatschappelijke verwachtingen voldoen. Van der Loo: ‘De context is nu natuurlijk een andere, maar mechanismen van uitsluiting en het aanwijzen van zondebokken blijven herkenbaar. Wie wordt gehoord, wie bepaalt wat als legitiem geldt en wie wordt in tijden van onzekerheid naar de marge verwezen? Daarom is inzicht krijgen in het mechanisme van uitsluiting zo belangrijk.’ De stereotypering van de heks is hardnekkig. Hoe kan dat? ‘Tijdens de heksenvervolgingen raakten alledaagse voorwerpen, kruidenkennis en rituelen beladen met angst en verdenking. Die beelden bleven circuleren en groeiden uit tot hardnekkige stereotypen. In de tentoonstelling worden ze, bijvoorbeeld via stokobjecten zoals bezems en hooivorken, opnieuw in context geplaatst, door erfgoed, folklore, marginalisering en verbeelding samen te brengen en ruimte te maken voor verbinding en solidariteit.’ Kan dat met een expositie als Gossip, magie & marginalisering? Kunnen kunstenaars ruimte bieden voor een tegenbeweging? ‘Magie krijgt in de tentoonstelling betekenis als tegenkracht tegenover historische vormen van onderdrukking en controle. Luca Soudant maakt van een instrument dat vrouwen het zwijgen moest opleggen een bron van geluid. Lara Schnitger verbindt haar Slut-Stick aan feministisch protest en lichamelijke autonomie. Project Wilgenvrouwen eigent zich de kroetwusj (een typisch Limburgs boeket van zeven specifieke kruiden, red.) opnieuw toe binnen een zelfgekozen spirituele praktijk. Historische symbolen van disciplinering en uitsluiting worden zo uitgedrukt in andere vormen. De tentoonstelling nodigt uit om magie te omarmen als tegenbeweging, en te onderzoeken welke ruimte zij kan openen voor verbeelding, zorg en verbondenheid.’ Met de expositie in Wijlre wil Van der Loo geen gruwelen tonen, maar juist tegenkrachten als magie, kracht en solidariteit de ruimte geven. De systemen en mechanismen die indertijd de heksenvervolging legaliseerden, bestaan vandaag de dag nog steeds. En dan komen als vanzelf vragen op als: wie mag meedoen? Wie mag zijn mond opendoen? Wie bepaalt wat kennis is? En wie bepaalt wat waanzin is?  Vibeke Mascini, Daisychain. foto Peter Cox Gossip, magie & marginalisering. Met werken van o.a. Leonie Brandner, melanie bonajo, Shani Leseman, Dakota Magdalena Mokhammad, Mounir Eddib, Natasja Kensmil en herman de vries. Tot 28.2 in Hedge House en de tuin van Buitenplaats Kasteel Wijlre. Vibeke Mascini, Daisychain. Tot 28.2 in het Koetshuis van Buitenplaats Kasteel Wijlre. kasteelwijlre.nl Een van de in het oog springende werken in Gossip, magie & marginalisering is Ignace Cami: een houten rek dat zich langzaam vult met inmaakpotten. Daarin geen groenten en fruit, maar zomerherinneringen. Op de plek waar vroeger de oogst werd bewaard voor de winter, wil Cami warmte en licht bieden om de donkere maanden te overbruggen. In de presentatie Daisychain van Vibeke Mascini, iets verderop in Het Koetshuis van het kasteel, gebeurt iets vergelijkbaars. De energie die ze, letterlijk, opwekt in haar werken, levert een magische kracht die in de late uren de deuren opent en de ene kamer na de andere kamer langsgaat. Even checken of iedereen nog oké is. Of iedereen en alles nog in verbinding is met elkaar. Bij Mascini is dat zolang er energie is.